Listopadowa kampania Movember od lat przypomina o profilaktyce raka prostaty i jąder. Charakterystyczne wąsy stały się jej symbolem, ale z medycznego punktu widzenia warto wykorzystać tę okazję do szerszej rozmowy o zdrowiu mężczyzn. Zwłaszcza że wiele problemów zdrowotnych, pozornie ze sobą niezwiązanych, ma wspólne podłoże.

Zaburzenia erekcji mogą wyprzedzać rozpoznanie chorób układu krążenia. Otyłość sprzyja zaburzeniom metabolicznym, może obniżać poziom testosteronu i wpływać na płodność. Przewlekłe zmęczenie, które często tłumaczymy stresem lub wiekiem, bywa objawem zaburzeń snu, cukrzycy czy niedokrwistości. Z kolei rak prostaty we wczesnym stadium zazwyczaj nie daje żadnych charakterystycznych dolegliwości.

W Fertimedica w Warszawie zajmujemy się między innymi diagnostyką zdrowia mężczyzn, w tym problemami urologicznymi i zaburzeniami płodności. Z tej perspektywy profilaktyka oznacza przede wszystkim właściwą ocenę ryzyka, uwzględniającą wiek, stan zdrowia, obciążenia rodzinne oraz styl życia. Nie każdy mężczyzna potrzebuje tych samych badań i nie wszystkie warto wykonywać bez konkretnych wskazań.

Zdrowie mężczyzn. Dlaczego warto spojrzeć szerzej?

Choroby układu krążenia, cukrzyca typu 2 i zaburzenia lipidowe należą do najważniejszych problemów zdrowotnych dorosłych mężczyzn. Ich rozwój może przez wiele lat przebiegać bez wyraźnych objawów, dlatego regularna kontrola ciśnienia tętniczego, stężenia glukozy i lipidów we krwi ma uzasadnienie również u osób, które czują się dobrze.

Warto przy tym zwracać uwagę na masę ciała, a szczególnie na otyłość brzuszną. Nadmierna ilość tkanki tłuszczowej trzewnej wiąże się z większym ryzykiem insulinooporności, nadciśnienia i chorób sercowo-naczyniowych. Może również wpływać na gospodarkę hormonalną, prowadząc u części mężczyzn do obniżenia stężenia testosteronu.

Znaczenie mają także jakość snu, aktywność fizyczna, palenie tytoniu i spożywanie alkoholu. Przykładowo obturacyjny bezdech senny, częściej występujący u osób z otyłością, może powodować przewlekłe zmęczenie, senność w ciągu dnia, problemy z koncentracją i zwiększać ryzyko nadciśnienia tętniczego.

Właściwa profilaktyka powinna więc obejmować ocenę ogólnego stanu zdrowia, a nie ograniczać się do pojedynczego badania wykonywanego raz w roku.

Prostata i badanie PSA. Kiedy rozpocząć diagnostykę?

Rak prostaty należy do najczęściej rozpoznawanych nowotworów złośliwych u mężczyzn. Ryzyko zachorowania rośnie wraz z wiekiem, a istotne znaczenie ma również występowanie tej choroby w rodzinie. Szczególnej uwagi wymagają mężczyźni, których ojciec lub brat chorował na raka prostaty, a także osoby z określonymi predyspozycjami genetycznymi, między innymi mutacją BRCA2.

We wczesnym stadium rak prostaty zwykle nie powoduje dolegliwości. Problemy z oddawaniem moczu, osłabienie strumienia, częstomocz czy konieczność wstawania w nocy częściej wiążą się z łagodnym rozrostem gruczołu krokowego. Sam charakter objawów nie pozwala jednak jednoznacznie ustalić ich przyczyny.

Jednym z badań wykorzystywanych we wczesnym wykrywaniu raka prostaty jest oznaczenie PSA, czyli antygenu swoistego dla prostaty, we krwi. Badanie jest łatwo dostępne, jednak jego interpretacja wymaga uwzględnienia kilku czynników.

Podwyższony poziom PSA może występować w przebiegu raka prostaty, ale również przy łagodnym rozroście gruczołu krokowego czy stanie zapalnym. Nieprawidłowy wynik nie jest więc rozpoznaniem nowotworu. Jednocześnie prawidłowe stężenie PSA nie wyklucza choroby w każdym przypadku.

Zgodnie z zaleceniami Europejskiego Towarzystwa Urologicznego rozmowę o wczesnym wykrywaniu raka prostaty warto rozpocząć około 50. roku życia u mężczyzn bez dodatkowych czynników ryzyka. W przypadku obciążonego wywiadu rodzinnego zaleca się rozważenie diagnostyki wcześniej, zwykle od 45. roku życia, a u nosicieli mutacji BRCA2 nawet od 40. roku życia.

Decyzja o rozpoczęciu badań powinna być podejmowana wspólnie z lekarzem, po omówieniu korzyści i możliwych konsekwencji diagnostyki. Nie każdy wykryty rak prostaty wymaga bowiem natychmiastowego leczenia. W wybranych przypadkach nowotworów o niskim ryzyku stosuje się aktywny nadzór, pozwalający uniknąć lub odroczyć leczenie, które mogłoby wiązać się z działaniami niepożądanymi.

Jeżeli wynik PSA budzi wątpliwości, lekarz może zalecić jego ponowne oznaczenie, badanie urologiczne, rezonans magnetyczny prostaty lub dalszą diagnostykę, w tym biopsję.

Rak jądra. Dlaczego młody wiek nie oznacza braku ryzyka?

Rak jądra różni się od wielu innych nowotworów występujących u mężczyzn przede wszystkim wiekiem zachorowania. Najczęściej rozpoznawany jest u młodych dorosłych, szczególnie między 15. a 40. rokiem życia.

Najbardziej charakterystycznym objawem jest pojawienie się guzka, zgrubienia lub powiększenia jądra. Zmiana często nie powoduje bólu, dlatego może zostać przypadkowo zauważona podczas kąpieli lub codziennych czynności. Niekiedy występuje również uczucie ciężaru w mosznie, dyskomfort lub zmiana konsystencji jądra.

Nie każda wyczuwalna zmiana oznacza nowotwór. Przyczyną mogą być także torbiele, wodniak, żylaki powrózka nasiennego lub zmiany zapalne. Rozróżnienie tych stanów wymaga jednak badania lekarskiego, a często również USG moszny.

Do czynników zwiększających ryzyko raka jądra należą między innymi wnętrostwo, czyli niezstąpienie jądra do moszny w dzieciństwie, wcześniejsze zachorowanie na nowotwór drugiego jądra oraz występowanie tej choroby w najbliższej rodzinie.

Mężczyźni powinni znać prawidłowy wygląd i konsystencję swoich jąder oraz reagować na nowe, utrzymujące się zmiany. Nie oznacza to jednak konieczności wykonywania rutynowych badań USG u wszystkich bezobjawowych osób. Obecnie nie ma wystarczających dowodów uzasadniających populacyjne badania przesiewowe w kierunku raka jądra.

W przypadku rozpoznania nowotworu rokowanie jest na ogół bardzo dobre. Współczesne metody leczenia pozwalają uzyskać wysokie odsetki wyleczeń, również w części przypadków bardziej zaawansowanej choroby. Wczesna diagnostyka może jednak ograniczyć zakres koniecznego leczenia i związane z nim powikłania.

Testosteron i zdrowie seksualne. Co powinno skłonić do konsultacji?

W ostatnich latach testosteron stał się jednym z najczęściej omawianych hormonów w kontekście męskiego zdrowia. Spadek energii, zmniejszenie libido, przyrost masy ciała czy pogorszenie koncentracji bywają automatycznie przypisywane jego niedoborowi. W rzeczywistości przyczyny takich dolegliwości mogą być bardzo różne.

Stężenie testosteronu zmienia się wraz z wiekiem, ale wpływają na nie również otyłość, choroby przewlekłe, zaburzenia snu, niektóre leki i stan ogólny organizmu. Dlatego rozpoznanie hipogonadyzmu, czyli niedoboru testosteronu związanego z zaburzeniem czynności jąder lub układu hormonalnego, wymaga zarówno obecności odpowiednich objawów, jak i potwierdzenia nieprawidłowości w badaniach.

Testosteron oznacza się zazwyczaj rano, a obniżony wynik powinien zostać zweryfikowany kolejnym pomiarem. W zależności od sytuacji lekarz może zlecić również badania LH, FSH, prolaktyny czy innych hormonów, aby ustalić przyczynę zaburzeń.

Szczególnej ostrożności wymaga stosowanie testosteronu u mężczyzn planujących ojcostwo. Podawanie tego hormonu z zewnątrz hamuje wydzielanie gonadotropin i może prowadzić do znacznego ograniczenia produkcji plemników, a nawet do czasowego braku plemników w nasieniu. Z tego względu terapia testosteronem nie jest odpowiednim sposobem leczenia męskiej niepłodności.

Warto również zwrócić uwagę na zaburzenia erekcji. Ich przyczyną mogą być zaburzenia hormonalne, neurologiczne, psychologiczne lub naczyniowe. U części mężczyzn problemy z erekcją pojawiają się wcześniej niż inne objawy miażdżycy i chorób układu krążenia. Konsultacja medyczna powinna więc uwzględniać nie tylko sprawność seksualną, ale również ciśnienie tętnicze, gospodarkę lipidową, poziom glukozy i inne czynniki ryzyka.

Kiedy zgłosić się do urologa?

Urolog zajmuje się diagnostyką i leczeniem chorób układu moczowego oraz męskich narządów płciowych. Do konsultacji powinny skłonić przede wszystkim nowe lub utrzymujące się dolegliwości, takie jak trudności z oddawaniem moczu, częstomocz, ból w obrębie moszny, zmiany w jądrach czy zaburzenia funkcji seksualnych.

Szczególnej uwagi wymagają również obecność krwi w moczu, nawracające zakażenia układu moczowego i nieprawidłowe wyniki badań prostaty. Krew w nasieniu, choć często ma przyczyny łagodne, także może wymagać diagnostyki, zwłaszcza gdy objaw się powtarza.

W niektórych sytuacjach konieczna jest pilna pomoc medyczna. Nagły, silny ból jądra może świadczyć o jego skręcie, który wymaga natychmiastowej oceny. Podobnie ostre zatrzymanie moczu nie powinno być odkładane do planowej wizyty.

Konsultacja urologiczna ma również uzasadnienie u mężczyzn bez objawów, jeżeli występują istotne obciążenia rodzinne lub inne czynniki zwiększające ryzyko chorób układu moczowo-płciowego. W takich przypadkach warto omówić z lekarzem indywidualny zakres badań oraz częstotliwość kontroli.

W Fertimedica w Warszawie konsultacje urologiczne prowadzi między innymi lek. Aleksandra Zemła. Podczas wizyty można omówić niepokojące objawy, indywidualne ryzyko chorób urologicznych oraz zakres zalecanych badań profilaktycznych.

Styl życia a zdrowie mężczyzn

Na ryzyko wielu chorób wpływają codzienne nawyki. Palenie tytoniu zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych i licznych nowotworów, w tym raka pęcherza moczowego. Nadmierne spożywanie alkoholu może prowadzić do uszkodzenia wątroby, zaburzeń hormonalnych i pogorszenia zdrowia psychicznego.

Znaczenie ma również sposób odżywiania i aktywność fizyczna. Dieta oparta na warzywach, owocach, produktach pełnoziarnistych, rybach i zdrowych tłuszczach, przy ograniczeniu żywności wysokoprzetworzonej, sprzyja utrzymaniu prawidłowych parametrów metabolicznych.

Regularny ruch pomaga kontrolować masę ciała, ciśnienie tętnicze i poziom glukozy. Warto jednak pamiętać, że nadmierny wysiłek połączony z niedostateczną podażą energii i regeneracją również może zaburzać gospodarkę hormonalną.

Osobnym zagadnieniem jest zdrowie psychiczne. Depresja, przewlekłe przeciążenie, zaburzenia snu i uzależnienia mogą istotnie wpływać na funkcjonowanie, relacje oraz zdrowie fizyczne. Objawy psychiczne zasługują na diagnostykę i leczenie na takich samych zasadach jak inne problemy zdrowotne.

Jak wykorzystać Movember w praktyce?

Listopad może być okazją do uporządkowania dotychczasowej profilaktyki. Warto sprawdzić, kiedy ostatnio wykonywane były podstawowe badania, czy występują obciążenia rodzinne oraz czy pojawiły się objawy, które dotychczas były bagatelizowane.

Zakres badań powinien wynikać z indywidualnej sytuacji. U młodego mężczyzny z wyczuwalną zmianą w jądrze priorytetem będzie konsultacja i USG moszny. U osoby w średnim wieku z otyłością i zaburzeniami erekcji istotna może być ocena metaboliczna i sercowo-naczyniowa. Natomiast u mężczyzny z rodzinnym występowaniem raka prostaty warto wcześniej omówić z urologiem zasadność oznaczania PSA.

Movember trwa miesiąc, natomiast potrzeby zdrowotne zmieniają się przez całe życie. Właściwie dobrana profilaktyka pozwala reagować na te zmiany, zamiast ograniczać się do wykonywania przypadkowych badań pod wpływem kolejnej kampanii społecznej.